alliknow
Lëtzebuergesch
FrançaisEnglishDeutschItalianoLëtzebuergesch中文العربيةРусский
Haaptsäit · Philosophie

Erhabent

Philosophie → Esthetik → Iwwergräifend Konzept

Global Fro D’Erhabent bezeechent en paradoxt Erliefnis: virun deem wat eis iwwersteet (d’Onendlechkeet, de Stuerm, d’Onendlechkeet vum Weltall), spiere mir fir d’éischt e Schreck, an dann eng komesch Freed. Am Géigesaz zum Schéinen, dat beruicht an sech un eis Fäegkeeten upasst, erdréckt eis d’Erhabent fir eis besser eng Gréisst an eis selwer opzeweisen. D’Wichtegkeet dovun ass entscheedend: d’Erhabent ass do wou d’Esthetik u d’Moral an d’Metaphysik réiert — et stellt d’Fro vun deem, wat am Mënsch iwwer d’Natur an d’Sensibilitéit erausgeet.

Geschicht vum Konzept

Antikitéit — dat rhetoresch Erhabent Pseudo-Longin (Traktat iwwert dat Erhabent, 1. Jh. n. Chr.): d’Erhabent (hypsos) ass dat, wat am Diskurs den Nolauschterer “matreisst” a blitzegläich packt — eng Gréisst vum Ausdrock. Ugefochten vun der klassescher Esthetik vum 17. Jh. (Boileau iwwersetzt de Longin 1674, ënnerwëerft awer dat Erhabent de Reegelen): fir d’Klassiker muss d’Gréisst dem Mooss an dem gudde Geschmaach ënnerworf bleiwen.

18. Jh. — d’subjektiv Wendung

  • Edmund Burke (Philosophesch Ënnersichung iwwert den Urspronk vun eise Iddie vum Erhabene an dem Schéinen, 1757): d’Erhabent entsteet aus enger beherrschter Angscht — alles wat Gefor, Péng, Däischtert evoquéiert, produzéiert e “delightful horror”, virausgesat mir sinn a Sécherheet. Ugefochten vun Kant, deen dem Burke säin Uleeë fir ze physiologesch (op d’Nerven an d’Passiounen reduzéiert) hält an eng Fondatioun a priori sicht.
  • Kant (Kritik vun der Urteelskraaft, 1790): ënnerscheet dat mathematescht Erhabent (dat onendlech Grousst: den Stärenhimmel) an dat dynamescht (dat onendlech Muechtegt: den Orkan). D’Erhabent läit net am Objet, mä an eis: d’Natur erdréckt eis als sensibel Wiesen, mä eis Vernonft, déi fäeg ass, sech dat Onendlecht auszedenken wat keen Sënn erfaasse kann, entdeckt sech selwer als méi héich. Ugefochten vun Schopenhauer (D’Welt als Wëllen an Virstellung, 1818), fir deen d’Erhabent net op d’moralesch Vernonft erhieft, mä ee mëttelzäiteg vum péngleche Liewenswëllen erausrappt.

20. Jh. — dat Erhabent vum Net-Duerstellbaren Jean-François Lyotard (Le Différend, 1983; Leçons sur l’analytique du sublime, 1991): d’Erhabent gëtt de Paradigma vun der modernter Konscht — weisen, datt et Net-Duerstellbares gëtt. Ugefochten vun Jacques Rancière (Le Partage du sensible, 2000), deen an dësem “Kult vum Net-Duerstellbaren” eng Mystifikatioun gesäit: alles kann ze gesinn ginn, d’Konscht muss keen Onaussproochbart heiligen.

Haaptthesen

1. D’Erhabent weist eng Gréisst vum Sujet, net vum Objet (Kant) Dat wat eis an der Natur iwwersteet, verweist eis op dat wat, an eis, d’Natur iwwersteet: d’Vernonft.

  • Beispill: virun engem Stuerm um Mier, vum Rand aus gekuckt, wäicht de Schreck der Begeeschterung — ech denken un d’Muecht, déi mech géif vernichten, also dominéieren ech se am Geescht. Kant nennt dat dat dynamescht Erhabent.
  • Géigeschbild: Nietzsche (D’Gebuert vun der Tragedie, 1872) dréint et ëm — d’Gréisst ass net déi vun der apollinescher Vernonft, mä déi vum dionysesche, dem Rausch, deen de Sujet opléist amplaz e ze erhiewen.

2. D’Erhabent nährt sech aus enger Angscht op Distanz (Burke) D’Freed um Erhabene setzt eng Bedrohung viraus, viru där een geschützt ass.

  • Beispill: d’Esthetik vum Katastrophefilm oder d’romantesch Molerei (Caspar David Friedrich, Der Wanderer über dem Nebelmeer, 1818) setzt e klengen Zuschauer virun der Onendlechkeet — e Kribbelen ouni reell Gefor.
  • Géigeschbild: Adorno (Ästhetesch Theorie, 1970) — no Auschwitz gëtt dëst kontemplativt Erhabent verdächteg: dat reellt Grausen kann net ouni Selbstgefällegkeet an eng esthetesch Genoss ëmgewandelt ginn.

Uwendung: dat Erhabent am Kino Spielberg inszenéiert e schéiert reliéist technologescht Erhabent (d’Landung vum Raumschëff am Der dritten Art, 1977): Liicht vun uewen, Erdréckung, dann Erhiewung — kuck Spielberg — De Kino vum Stounen an der Erënnerung. Géigeschbild: fir e Kubrick (2001, 1968) bleift dat kosmescht Erhabent kal, réidselhaft, verweigert d’spielbergesch emotional Berouegung.

Kritesch Nuance D’Erhabent huet eng ideologesch Säit: dat Erdréckt-Ginn vum Individuum virun enger héijer Muecht ze verherrlechen, kann dem Politeschen déngen (d’Esthetiséierung vun der staatlecher oder kricherescher Muecht — kuck Gewalt). Walter Benjamin (D’Konschtwierk am Zäitalter senger technescher Reproduzéierbarkeet, 1935) warnt: de Faschismus ass eng “Esthetiséierung vun der Politik”, déi genee dëse Kribbel vum Grandiosen ausnotzt.

Linken

Fichen déi dës zitéieren (88)

… an nach 48 anerer.